تشدید تنش اخیر حوثی‌ها علیه عربستان سعودی دیگر صرفا فصلی تازه از جنگ طولانی یمن نیست. وقتی پهپادها تا عمق خاک عربستان نفوذ می‌کنند و دامنه تهدید به شهرهای مقدس مکه و مدینه نزدیک می‌شود، ماجرا دیگر در چارچوب یک رویارویی نظامی قابل توضیح نیست، بلکه مستقیما با امنیت منطقه، حرمت اماکن مقدس و آینده تلاش‌های سیاسی برای پایان دادن به بحران یمن گره می‌خورد.

بامداد سه‌شنبه ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶، ایستگاه توزیع برق طیبه در مدینه منوره، که برق مسجدالنبی را نیز تأمین می‌کند، هدف حمله پهپادی قرار گرفت. این حمله یکی از مبدل‌های برق را از کار انداخت، اما باعث قطع گسترده برق نشد. هرچند حوثی‌ها مسئولیت حمله را رد کردند، گروه ائتلاف به رهبری عربستان سعودی تأکید کرد که بررسی بقایای پهپاد و تحقیقات انجام‌شده مسئولیت حوثی‌ها در این حمله را تأیید کرده است.

از مرزها تا عمق خاک عربستان سعودی

خطرناک‌ترین جنبه تحولات اخیر تنها به شمار موشک‌ها و پهپادها محدود نمی‌شود؛ آنچه بیش از همه نگران‌کننده‌تر است، گسترش دامنه اهداف جنگ است. در ماه سپتامبر، شماری از شهرها و تأسیسات عربستان سعودی هدف حملات موشکی و پهپادی قرار گرفتند و ریاض نیز در ۱۶ سپتامبر از رهگیری یک پهپاد در جنوب مکه مکرمه، پیش از ورود آن به حریم هوایی ممنوعه، خبر داد. در همان ماه، گزارش‌های سازمان ملل از وخامت شدید اوضاع در یمن حکایت داشت؛ بحرانی که با حملات حوثی‌ها به عربستان سعودی و تشدید تهدیدها پیرامون تنگه باب‌المندب، ابعاد گسترده‌تری یافته است.

این تحولات نشان می‌دهد که مرزهای جنگ یمن دیگر مانند گذشته قابل ترسیم نیست. حوثی‌ها که در گذشته بر جغرافیای پیچیده یمن تکیه داشتند، اکنون با اتکا به موشک‌ها و پهپادهای خود توانسته‌اند دامنه رویارویی را به عمق خاک عربستان بکشانند و معادله‌ای امنیتی را فراتر از مرزهای یمن رقم بزنند.

مدینه منوره؛ وقتی جنگ به حریم مقدسات نزدیک می‌شود

مدینه منوره را نمی‌توان در ردیف اهداف معمول یک جنگ قرار داد. این شهر، که مسجدالنبی را در خود جای داده است، برای میلیون‌ها مسلمان جایگاهی فراتر از یک منطقه جغرافیایی دارد. از همین رو، هرگونه تعرض به زیرساخت‌های غیرنظامی در مدینه، پیامدهایی بسیار فراتر از خسارت‌های مادی خواهد داشت. چنین حمله‌ای فقط یک اقدام نظامی نیست، بلکه موجی از نگرانی و تنش روانی و سیاسی را در جهان اسلام برمی‌انگیزد.

ماجراجویی حوثی‌ها، روند صلح یمن را تهدید می‌کند

تناقض ماجرا آنجاست که این موج تازه تنش درست زمانی شدت گرفته که یمن بیش از هر چیز به آرامش و کاهش تنش نیاز دارد.

یمن پس از سال‌ها جنگ، بیش از پیش به صلح و آرامش نیاز دارد؛ آتش‌بسی که با میانجیگری سازمان ملل از سال ۲۰۲۲ برقرار شد نیز فرصتی کم‌نظیر برای کاستن از تنش‌ها فراهم کرد. هرچند این آتش‌بس به صلحی پایدار و جامع نینجامید، دست‌کم فضای لازم را برای کاهش تنش‌ها و پیگیری راه‌حل سیاسی فراهم آورد. با این همه، هانس گروندبرگ، فرستاده ویژه سازمان ملل در امور یمن، در سپتامبر گذشته هشدار داد که خطر بازگشت به جنگی فراگیر دیگر یک احتمال دور از ذهن نیست. او از طرف‌های درگیر خواست باب گفتگو را باز نگه دارند و اجازه ندهند فرصت دستیابی به راه‌حل سیاسی بار دیگر در سایه تشدید تنش‌ها از میان برود. اما امروز، این روزنه امید بیش از هر زمان دیگری شکننده و آسیب‌پذیر شده است.

هرچه دامنه درگیری‌ها گسترده‌تر شود، فرصت برای دیپلماسی محدودتر و راه رسیدن به صلح دشوارتر می‌شود. هدف قرار گرفتن تأسیسات غیرنظامی نیز بیش از پیش به تقویت نگاه نظامی و تضعیف راه‌حل سیاسی می‌انجامد. اما در نهایت، بار اصلی این بحران تنها بر دوش طرف‌های درگیر نمی‌ماند؛ میلیون‌ها شهروند یمنی ناچارند بهای ادامه جنگ را بپردازند؛ مردمی که سال‌هاست در یکی از وخیم‌ترین بحران‌های انسانی جهان گرفتارند.

در همین حال، بحران انسانی یمن نیز با تشدید درگیری‌ها وارد مرحله نگران‌کننده‌تری شده است. برنامه جهانی غذا در دوم اکتبر جاری درباره وخامت اوضاع هشدار داد؛ ازسرگیری درگیری‌های نظامی در یمن نیز ده‌ها هزار نفر را آواره کرده و بر رنج مردمی افزوده است که سال‌هاست زیر سایه جنگ زندگی می‌کنند.

باب‌المندب؛ گره‌گاه بحران یمن و امنیت جهانی

تشدید تنش‌های اخیر را نمی‌توان جدا از تحولات دریای سرخ و تنگه باب‌المندب بررسی کرد. یمن در حاشیه نظام اقتصادی جهان قرار ندارد؛ این کشور در مجاورت یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های دریایی جهان واقع شده است؛ آبراهی که امنیت آن با جریان تجارت و اقتصاد جهانی پیوندی مستقیم دارد.

باب‌المندب تنها یک گذرگاه دریایی در جغرافیای یمن نیست؛ هرگونه بی‌ثباتی در این آبراه دامنه بحران را بسیار فراتر از مرزهای این کشور گسترش می‌دهد. سازمان ملل در سپتامبر گذشته درباره تشدید تنش‌ها در اطراف این تنگه هشدار داد. همزمان، پیشروی‌های حوثی‌ها در سواحل غربی یمن بر نگرانی‌ها درباره امنیت کشتیرانی افزوده است. اگر درگیری‌ها به خطوط کشتیرانی کشیده شود، پیامدهای آن ممکن است از عربستان سعودی و یمن فراتر رود و بازارهای انرژی و تجارت جهانی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

مهار تهدید حوثی‌ها تنها با واکنش به حملات آنها میسر نمی‌شود؛ سرچشمه‌های قدرت نظامی این گروه نیز باید هدف قرار گیرد. قطع شریان ارسال سلاح و تجهیزات نظامی، نخستین گام برای محدود کردن توان حوثی‌ها و جلوگیری از تداوم حملات آنهاست؛ ضرورتی که با توجه به گزارش‌های متعدد درباره نقش محوری جمهوری اسلامی ایران در تجهیز و پشتیبانی نظامی از این گروه اهمیت بیشتری می‌یابد.

خاورمیانه بیش از آنکه به جبهه‌ای تازه نیاز داشته باشد، به تغییر این معادله نیازمند است: هیچ گروه مسلحی نباید سرنوشت یک کشور را رقم بزند و هیچ دولتی بدون گشودن مسیر سیاسی نمی‌تواند به امنیتی پایدار دست یابد. ثبات منطقه نیز زمانی دست‌یافتنی خواهد بود که شهرها، مقدسات و گذرگاه‌های حیاتی آن از میدان درگیری و هدف حملات و پیام‌های نظامی دور بمانند.

حملات اخیر حوثی‌ها به عربستان سعودی، به‌ویژه حمله به مدینه منوره، نشان داد که فاصله میان جنگ یمن و امنیت منطقه به شکل خطرناکی کاهش یافته است. از این رو، پیش از آنکه تهدید این گروه شبه‌نظامی مورد حمایت حکومت ایران ابعاد گسترده‌تری پیدا کند و دامنه ناامنی را در سراسر منطقه گسترش دهد، باید به دنبال راهکاری جدی و فراگیر برای مهار آن بود.